Zimbardo’nun Meşhur Deneyi Kusurlu Muydu?

Stanford Hapishanesi Deneyi, ortaya çıkan yeni bir araştırmaya göre çok kusurlu ve yapay bir hapishanede birdenbire agresif gardiyanlara ve histerik mahkumlara dönen enstitü öğrencilerinin kötü şöhretle anıldığı 1971 yılındaki deneydi.

Medium’da muhabir Ben Blum’un yazdığına göre erkek enstitü öğrencileri olan katılımcılar aslında istismarcı gardiyanlar değildi. Daha ziyade Philip Zimbardo -deneyi yöneten ve şuanda Stanford Üniversitesinde psikoloji alanında emeritüs profesördür- Stanford arşivinden yeni çıkan kayıtlara göre gardiyanları “sert” davranması için teşvik etti.

Dahası, Blum’un bulgularına göre bazı sözde mahkumların taşkınlıkları hapishanenin travmasından kaynaklanmadığıydı. Bir mahkum öğrenci, Douglas Korpi, Blum’a mezuniyet sınavına çalışmak için deneyden daha erken çıkmak amacıyla sahte sinir bozukluğu sergilediğini söyledi: ‘Klinisyen olan herkes rol yaptığımı biliyordu. Rol yapmada o kadar iyi değildim ama bence iyi iş çıkardım fakat psikotikten çok histeriktim.’

Deneyde Zimbardo dokuz katılımcı öğrenciye mahkum, diğer dokuz öğrenciye ise gardiyan rolü verdi. Stanfordun zemininde inşa edilen yapay cezaevinde inşa edilen deneyin iki hafta sürmesi bekleniyordu. Fakat Zimbardo’nun kız arkadaşı altı gün sonra kötü giden durumları görünce onu bu deneyden vazgeçmesi için ikna etti.

O günden bugüne Stanford Hapishane deneyinin sonuçları eşsiz durumların ve sosyal rollerin insanlar üzerinde en kötü sonuçları meydana getirebildiğini göstermek amacıyla kullanıldı. Bu deney Holcoust’tan tutun da Iraktaki Abu Garib Cezaevi (şu anki Bağdat Merkez Cezaevi) olayına kadar, psikologları ve tarihçileri insanların nasıl vahşice davranabildiğini anlatması açısından bilgilendirdi. Üniversitelerde birçok psikoloji ders kitabı da bu deneyi tanımlar. Fakat yeni bulgular herşeyi baştan aşağı değiştirebilir.

Fakat Yeni Bulgular

Örneğin; Jay Van Bavel – New York Üniversitesinde nöral bilimci ve psikoloji profesörü-12 Haziranda bir seri Twitte:

Uzun lafın kısası şudur ki; benzerlik doğal veya kaçınılmaz değildi. Zimbardo bununla ilgili sadece hatalı değil hatta onun Stanford Hapishane Deneyi hakkındaki umumi yorumu milyonlarca insanın bu yanlış rivayeti doğru olarak kabul etmesine neden oldu. Hatta bilim adamları yıllardır liderlerin ortak kimlik hissi geliştirdiğinde benzerliğin sıkça oluştuğunu tartışıyorlardı.

Zimbardo başlangıçta suçlamaları reddetti fakat Thibaul Le Texier -Fransız akademisyen ve film yapımcısı- Stanford arşivlerinden elde ettiği belgelerle derin bir araştırma yapınca ‘Yalanın tarihi’ (History of a lie) adlı kitap yayımladı. Sonrasında Zimbardo, Blum ile mülakat yapmayı tekrardan kabul etti:

Soru: Le Texier’in kitabının insanların bu deneydeki bakış açısını değiştirdiğini düşündünüz mi?

Zimbardo: Aslında umrumda değil ama bir bakıma büyük bir problem. Zamanımı böyle şeylerle israf etmek istemem. Senle bu mülakattan sonra bu konuyla ilgili hiçbir görüşme yapmayacağım.

Diğer psikologlara göre eğer bilim camiası ve medya 1970’lerde daha kuşkucu olsaydı deney üzerindeki yaygaranın önüne geçilebilirdi. Örneğin; sonuçlar meslektaş denetiminden geçmiş saygın bir psikoloji dergisinde yayımlanmadı. Bunun yerine pek tanınmayan Denizcilik Araştırma Gazetesinde yayımlandı. New York Üniversitesinden duayen psikoloji profesörü ve nöral sosyal bilimci David Amodio Twitter’da paylaştığı yazıda “Saygı değer olduğunu varsayarak ana akım medyanın titiz yayınlama standartları var, belli ki; meslektaş denetlemesi bu durumda kendi işini yaptı” dedi.

Buna ek olarak Blum’un yazısında diğer araştırmacıların Zimbardo’nun sonuçlarını taklit etmede başarısız olduğunu aktardı. Fakat insan davranışının büyük ölçüde çevreleri ve sosyal pozisyonları tarafından dikte edildiği görüşü bilimsel ve popüler çalışmaları yıllarca geciktirdi.

Stanford Hapishane Deneyi Kurulu kendi bilimsel geçerliliğinden daha ileriye gidecek gibi görünüyor. Çünkü belki de bizimle ilgili aşırı derecede inanmak istediğimiz bir hikayeden söz ediyor -birey olarak yaptığımız ayıplı davranışlardan sorumlu tutulamayız-

Blum

Bu makale Live Science‘dan 26.04.2019 tarihinde Türkçe’ye çevrilmiştir:
https://www.livescience.com/62832-stanford-prison-experiment-flawed.html

Çeviri: Kerim Akbuğa



Yazımızı okudunuz ve şimdi paylaşma zamanı:
Share on Facebook
Facebook
Pin on Pinterest
Pinterest
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin

Kerim Akbuğa

Mustafa Kemal Üniversitesi Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik bölümü mezunudur. Erasmus deneyimi oldu.

Kerim Akbuğa 2 içerik yazdı. Kerim Akbuğa tarafından yazılan tüm içerikleri gör

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir